Η Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και το Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Ιατρικής Φυσικής, με επιστημονικό υπεύθυνο τον Καθηγητή κ. Ευστάθιο Ευσταθόπουλο, συμμετέχουν στο ευρωπαϊκό έργο ELISAH (European Linkage of Initiative from Science to Health), το οποίο υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος EU4Health. Στο έργο συμμετέχουν ερευνητικοί και υγειονομικοί φορείς από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και την Ουκρανία, με συντονιστή το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου του Μιλάνου.
Στόχος του έργου είναι η διερεύνηση παραγόντων που επηρεάζουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού, με ιδιαίτερη έμφαση στους περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και συμπεριφορικούς παράγοντες.
Το αστικό περιβάλλον ως παράγοντας δημόσιας υγείας
Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει αναδείξει ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση, η κυκλοφοριακή επιβάρυνση, η διαθεσιμότητα πράσινων χώρων και οι δυνατότητες φυσικής δραστηριότητας αποτελούν σημαντικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη δημόσια υγεία. Οι πράσινοι χώροι μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα, να ενισχύσουν τη φυσική δραστηριότητα των κατοίκων και να λειτουργήσουν προστατευτικά απέναντι σε περιβαλλοντικούς κινδύνους που σχετίζονται με χρόνια νοσήματα και τον καρκίνο.
Ένας από τους σκοπός του έργου είναι η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ ατμοσφαιρικής ρύπανσης, αστικού πρασίνου, οδικού δικτύου και κοινωνικοοικονομικών χαρακτηριστικών, ώστε να εντοπιστούν περιοχές όπου μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικές παρεμβάσεις δημόσιας υγείας.
Συγκριτική ανάλυση σε ευρωπαϊκές πόλεις
Πραγματοποιήθηκε συγκριτική αξιολόγηση δέκα ευρωπαϊκών πόλεων με διαφορετικά γεωγραφικά, κοινωνικοοικονομικά και περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά, ανάμεσα τους και η μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας. Η ανάλυση περιλάμβανε την αποτύπωση των πράσινων χώρων, της πυκνότητας του οδικού δικτύου και των επιπέδων ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Τα αποτελέσματα ανέδειξαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των πόλεων ως προς την έκταση των πράσινων χώρων και τα επίπεδα ρύπανσης. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι οι πόλεις με υψηλή πυκνότητα οδικού δικτύου τείνουν να εμφανίζουν αυξημένες συγκεντρώσεις διοξειδίου του αζώτου (NO₂), το οποίο χρησιμοποιείται ως δείκτης κυκλοφοριακής ρύπανσης. Αντίθετα, οι περιοχές με μεγαλύτερη παρουσία πράσινων χώρων εμφάνισαν χαμηλότερα επίπεδα NO₂, γεγονός που υποστηρίζει τον σημαντικό ρόλο του αστικού πρασίνου στη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος.
Η στατιστική ανάλυση έδειξε ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της πυκνότητας του οδικού δικτύου, των επιπέδων NO₂ και της διαθεσιμότητας πράσινων χώρων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Αθήνα, το Μιλάνο, οι Βρυξέλλες και το Παρίσι συγκαταλέγονται στις πόλεις που συνδυάζουν υψηλότερα επίπεδα NO₂ με περιορισμένη κάλυψη από πράσινους χώρους, αναδεικνύοντας την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις αστικού σχεδιασμού.
Ανάλυση σε επίπεδο γειτονιάς
Πραγματοποιήθηκε λεπτομερής ανάλυση σε επίπεδο γειτονιάς για την Αθήνα, το Μιλάνο και το Ivano-Frankivsk της Ουκρανίας με τη δυνατότητα καταγραφής των χωρικών διαφορών που συχνά δεν είναι εμφανείς όταν εξετάζονται μόνο οι μέσοι όροι σε επίπεδο πόλης.
Για την Αθήνα, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μέσες συγκεντρώσεις των βασικών ατμοσφαιρικών ρύπων παραμένουν υψηλότερες από τις κατευθυντήριες τιμές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Παράλληλα, παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των γειτονιών τόσο ως προς την έκθεση στους ατμοσφαιρικούς ρύπους όσο και ως προς τη διαθεσιμότητα πράσινων χώρων και υποδομών βιώσιμης κινητικότητας.
Η ανάλυση των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων που μας παρείχε η ομάδα του Athens Social Atlas ανέδειξε ότι οι περισσότερο υποβαθμισμένες περιοχές της Αθήνας εμφανίζουν αυξημένη έκθεση σε διοξείδιο του αζώτου (NO₂), γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη ενσωμάτωσης της διάστασης της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης στον σχεδιασμό πολιτικών δημόσιας υγείας και βιώσιμης αστικής ανάπτυξης.
Η σύγκριση με το Μιλάνο ανέδειξε ότι οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες δεν εκφράζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ευρωπαϊκές πόλεις. Ενώ στην Αθήνα οι περισσότερο υποβαθμισμένες γειτονιές τείνουν να έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε πράσινους χώρους, στο Μιλάνο οι περιοχές αυτές εμφανίζουν μεγαλύτερη διαθεσιμότητα αστικού πρασίνου. Το αποτέλεσμα αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη οι πολιτικές αστικού σχεδιασμού να προσαρμόζονται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε πόλης.
Για την Αθήνα, η ανάλυση ανέδειξε επίσης σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των γειτονιών ως προς την πυκνότητα του οδικού δικτύου και τη διαθεσιμότητα υποδομών βιώσιμης κινητικότητας. Οι περιοχές με αυξημένη πυκνότητα κύριων και δευτερευόντων οδών τείνουν να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα κυκλοφοριακής ρύπανσης, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία του πολεοδομικού σχεδιασμού στη διαμόρφωση της περιβαλλοντικής έκθεσης των κατοίκων.
Παράλληλα, η παρουσία ποδηλατοδρόμων παρουσίασε σημαντικές χωρικές διαφοροποιήσεις, με με μέση πυκνότητα ποδηλατοδρόμων μόλις 0.72 km/km². Η ανάπτυξη ασφαλών υποδομών για ποδήλατο και ενεργητική μετακίνηση μπορεί να συμβάλει τόσο στη μείωση των εκπομπών που σχετίζονται με την κυκλοφορία όσο και στην αύξηση της σωματικής δραστηριότητας του πληθυσμού, παράγοντα που έχει συνδεθεί με τη βελτίωση της δημόσιας υγείας και τη μείωση του κινδύνου εμφάνισης χρόνιων νοσημάτων.
Τα παραπάνω ευρήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία υπό το πρίσμα πρόσφατων αποτελεσμάτων του έργου ELISAH, τα οποία παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο διεθνούς επιστημονικής συνάντησης. Σε πολυκεντρική μελέτη που περιέλαβε περισσότερες από 119.000 γυναίκες με καρκίνο του μαστού από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και την Ουκρανία, διαπιστώθηκε ότι η πλειονότητα των συμμετεχουσών ήταν εκτεθειμένη σε επίπεδα ατμοσφαιρικών ρύπων υψηλότερα από τις κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Επιπλέον, η έκθεση στο διοξείδιο του αζώτου (NO₂), δείκτη της κυκλοφοριακής ρύπανσης, συσχετίστηκε με αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας, αναδεικνύοντας τη σημασία της μείωσης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Συμπεράσματα
Τα αποτελέσματα αυτά αναδεικνύουν τη σημασία του αστικού περιβάλλοντος ως παράγοντα που επηρεάζει την υγεία των κατοίκων. Η ενίσχυση των πράσινων χώρων, η μείωση της κυκλοφοριακής ρύπανσης και η προώθηση βιώσιμων μορφών μετακίνησης μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και στη μείωση των περιβαλλοντικών και κοινωνικών ανισοτήτων.
Η έρευνα του έργου ELISAH παρέχει επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα που μπορούν να υποστηρίξουν τον σχεδιασμό αποτελεσματικών παρεμβάσεων σε τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, με στόχο τη δημιουργία πιο υγιών και βιώσιμων πόλεων.